5.2.2 Rol van voeding, hydratatie en suppletie

Voeding

Inhoudsopgave

De rol van voeding, hydratatie en suppletie

Naast een verhoogde energiebehoefte zijn voldoende macro- en micronutriënten essentieel voor de ontwikkeling van de baby en de gezondheid van de moeder. In dit hoofdstuk bespreken we welke voedingsstoffen belangrijk zijn tijdens de zwangerschap, welke aandachtspunten er zijn met betrekking tot hydratatie en schadelijke voedingsmiddelen, en wanneer suppletie nodig is.

Macronutriënten

Eiwitten

De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) eiwitten voor zwangere vrouwen is 1,1 gram per kilo lichaamsgewicht (Institute of Medicine, Food and Nutrition Board, 2005). Deze schatting is gebaseerd op de ADH voor een gezonde volwassene (0,8 gram per kilo lichaamsgewicht per dag) plus de extra eiwitbehoefte voor de groei en ontwikkeling van zowel de moeder als de baby.

 

Toch zijn er aanwijzingen dat de optimale dagelijkse eiwitinname ook voor zwangere vrouwen hoger ligt dan de ADH. Hoewel er relatief weinig onderzoek is naar hoe zwangerschap de eiwitbehoefte beïnvloedt, suggereert één studie dat zwangere vrouwen mogelijk 1,66 gram per kilo lichaamsgewicht per dag nodig hebben in de vroege zwangerschap (week 11–20) en 1,77 gram per kilo lichaamsgewicht per dag in de late zwangerschap (week 32–38) (Stephens et al., 2015). Deze richtlijnen zijn gebaseerd op onderzoek bij vrouwen uit de algemene bevolking die één kind dragen. Vrouwen die fysiek actief zijn of een meerling verwachten, kunnen een hogere eiwitbehoefte hebben.

 

Ook na de zwangerschap blijft de eiwitbehoefte verhoogd, vooral bij moeders die borstvoeding geven. Voor vrouwen die volledig borstvoeding geven, is de ADH vastgesteld op 1,3 gram per kilo lichaamsgewicht per dag, gebaseerd op de eiwitbehoefte van een gezonde volwassene plus de eiwitinhoud van moedermelk. Studies suggereren echter dat minstens 1,7 gram per kilo lichaamsgewicht per dag nodig is om tekorten te voorkomen (Motil et al., 1996; Rasmussen et al., 2020).

 

Op basis van de beschikbare literatuur lijken de richtlijnen uit module 1 (1,6–2,4 gram per kilo lichaamsgewicht) een goed uitgangspunt te bieden, waarbij 1,7–1,8 gram voor de meeste zwangere vrouwen gezien kan worden als de ‘sweet spot’. Meer onderzoek is echter nodig om de optimale dagelijkse eiwitinname tijdens de zwangerschap en borstvoedingsperiode nauwkeuriger te bepalen, vooral bij moeders van een meerling. Overleg bij twijfel zoals altijd met een verloskundige, gynaecoloog of arts.

Koolhydraten

In tegenstelling tot niet-zwangere vrouwen – met uitzondering van specifieke doelen zoals spieropbouw of sportprestaties – zijn koolhydraten voor zwangere vrouwen wél essentieel. De aanbevolen minimale koolhydraatinname tijdens de zwangerschap is 175 gram per dag – wat neerkomt op ongeveer 6 porties (Institute of Medicine, 2005).

 

Veel vrouwen ervaren gedurende de zwangerschap een sterke behoefte aan koolhydraatrijke voedingsmiddelen. Dit komt doordat de hersenen van de baby zich in een hoog tempo ontwikkelen en daarbij een verhoogde behoefte hebben aan glucose als primaire energiebron.

 

Daarnaast zijn koolhydraten een belangrijke bron van vezels. Een voldoende vezelinname (minimaal 25 gram per dag) helpt obstipatie en aambeien te voorkomen (Bradley et al., 2007), draagt bij aan een stabiele bloedsuikerspiegel en verlaagt het risico op zwangerschapsdiabetes (Ley et al., 2011) en overmatige gewichtstoename (Mudgil & Barak, 2013).

 

De minimale koolhydraatinname kan echter variëren afhankelijk van het activiteitsniveau, de insulinegevoeligheid en eventuele complicaties zoals zwangerschapsdiabetes.

Vetten

De aanbevolen dagelijkse vetinname voor zwangere vrouwen is vergelijkbaar met die voor niet-zwangere vrouwen, namelijk 0,7-2,2 gram per kilo lichaamsgewicht (Kominiarek MA & Rajan P, 2016).

 

Tijdens de zwangerschap is er echter extra aandacht nodig voor een adequate inname van omega-3-vetzuren, met name DHA. Deze vetzuren spelen een cruciale rol bij de ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel van de baby. Daarnaast zijn ze in verband gebracht met een verbeterd gezichtsvermogen bij te vroeg geboren baby’s en een betere cardiovasculaire gezondheid op latere leeftijd (Genuis SJ & Schwalfenberg GK, 2006).

 

Aangezien het lichaam deze vetzuren voornamelijk via voeding moet opnemen en vis de belangrijkste bron is, adviseert het Voedingscentrum zwangere vrouwen om tweemaal per week vis te eten: één portie vette vis en één portie magere vis. Hierbij is het essentieel om vissoorten te kiezen met een laag gehalte aan schadelijke stoffen zoals methylkwik, dioxines en PFAS (zie onderstaande tabel).

 

Voor zwangere vrouwen die deze hoeveelheid vis niet kunnen of willen eten, wordt een dagelijks visolie-supplement met 250 tot 450 mg DHA aanbevolen.

 

 

Hoe vaak	Magere vis	Vette vis
2 keer per week	Heek, pangasius*, schelvis, schol, tilapia*, tong	Forel*, zalm*
1 keer per week	Mosselen	Wilde forel, haring, wilde zalm
Af en toe (maar niet wekelijks)	Kabeljauw, koolvis
Vermijden	Baars, garnalen, heilbot, krab, tonijn, zeebaars, zeeduivel, zeewolf	Lever van heek, kabeljauw, etc., makreel, paling, sardine

 

*Afkomstig uit aquacultuur (kweek)

 

Tabel: Aanbevolen vissoorten om blootstelling aan schadelijke stoffen te beperken, gebaseerd op twee porties per week: één vette en één magere vis

Micronutriënten

Vitamines

Vitamine B12

Vitamine B12 (cobalamine) is een wateroplosbare vitamine die essentieel is voor de aanmaak van rode bloedcellen en het zuurstoftransport in het lichaam. Daarnaast is B12 cruciaal voor een goed functionerend zenuwstelsel.

 

 

Tijdens de zwangerschap stijgt de behoefte aan B12 omdat de foetus voor de ontwikkeling van het zenuwstelsel en de hersenen volledig afhankelijk is van de B12-voorraad van de moeder. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor zwangere vrouwen bedraagt 3,3 microgram per dag—hoger dan voor niet-zwangere vrouwen.

 

 

Een B12-tekort tijdens de zwangerschap kan leiden tot bloedarmoede, vermoeidheid en een verhoogd risico op neurologische ontwikkelingsproblemen bij de baby. De belangrijkste voedingsbronnen zijn dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivel.

 

Zwangere vrouwen die veganistisch eten wordt daarom aangeraden een B12-supplement te nemen met minimaal 100% van de ADH om tekorten te voorkomen.

 

 

Product	Portie*	Waarde	ADH
Mosselen (bereid)	125 gram	24 microgram	855%
Forel (bereid)	125 gram	7,1 microgram	255%
Koolvis (bereid)	125 gram	6 microgram	214%
Zalm (bereid)	125 gram	5 microgram	179%
Rolmops	100 gram	4,9 microgram	174%
Mager gehakt (bereid)	100 gram	2,8 microgram	101%
Kabeljauw (bereid)	125 gram	2,5 microgram	89%
Rosbief (bereid)	125 gram	2,3 microgram	83%
Biefstuk (bereid)	100 gram	1,6 microgram	57%
Ei (bereid)	60 gram	1,3 microgram	46%
Tong (bereid)	125 gram	1,3 microgram	45%
Magere kwark	150 gram	1,1 microgram	38%
Kaas 48+	25 gram	0,55 microgram	20%
Kipfilet (bereid)	125 gram	0,36 microgram	13%
Mozzarella	20 gram	0,34 microgram	12%

*standaardportie

Tabel: voedingsbronnen van vitamine B12

 

 

Folaat (foliumzuur)

Folaat, ook bekend als vitamine B9, is een wateroplosbare vitamine met verschillende essentiële functies in het lichaam. Het speelt een belangrijke rol bij celdeling en draagt bij aan een gezonde groei en ontwikkeling van de baby. Inname van voldoende folaat verkleint de kans op neurale afwijkingen zoals een open ruggetje, hazenlip of open gehemelte (Stanger, 2002).

 

 

Folaat komt van nature voor in verschillende voedingsmiddelen, waaronder peulvruchten, eieren, (blad)groenten, noten en zaden. De synthetische vorm van folaat — foliumzuur — wordt voornamelijk gebruikt in supplementen en verrijkte voedingsmiddelen. In het lichaam wordt foliumzuur omgezet in de biologisch actieve vorm L-methylfolaat.

 

 

Voor gezonde volwassenen geldt een aanbevolen dagelijkse inname van minimaal 400 mcg folaat om een tekort te voorkomen (Gezondheidsraad, 2021). De gemiddelde folaatinname uit voeding is vaak lager (Looman, 2019). Daarom adviseert de Gezondheidsraad zwangere vrouwen om vanaf vier weken vóór de conceptie tot en met de tiende week van de zwangerschap dagelijks 400 mcg foliumzuur te suppleren (Gezondheidsraad, 2008).

 

Een systematische review van vijf gerandomiseerde studies met in totaal 6.105 vrouwen toonde aan dat dagelijkse foliumzuursuppletie het risico op neuraalbuisdefecten verlaagt, zonder dat er negatieve bijwerkingen werden waargenomen (De-Regil et al., 2010).

 

 

Product	Portie	Waarde	ADH
Spinazie (rauw)	200 gram	262 microgram	87%
Tuinbonen (bereid)	170 gram	255 microgram	85%
Boerenkool (bereid)	200 gram	194 microgram	65%
Spruitjes (bereid)	200 gram	191 microgram	64%
Quinoa (bereid)	75 gram	138 microgram	46%
Broccoli (bereid)	200 gram	137 microgram	46%
Asperges (bereid)	75 gram	130 microgram	43%
Chinese kool (bereid)	200 gram	110 microgram	37%
Sperziebonen (bereid)	200 gram	101 microgram	34%
Ei (bereid)	60 gram	30 microgram	30%
Zonnebloempitten	25 gram	38 microgram	13%
Pistachenoten	25 gram	8 microgram	3%
Paranoten	25 gram	6 microgram	1,5%

Tabel: Voedingsmiddelen met folaatgehalte

 

 

Choline

Choline, ook bekend als vitamine B4, speelt een cruciale rol in de neurale ontwikkeling van de baby. Net als bij folaat kan een cholinetekort het risico op neurale afwijkingen verhogen, zoals een open ruggetje of gespleten gehemelte (Zeisel, 2011). In latere fasen van de zwangerschap ondersteunt choline de ontwikkeling van de hersenen en cognitieve functies (Obeid et al., 2022).

 

 

Belangrijke bronnen van choline zijn eieren, vlees, vis, gevogelte, noten, granen en groenten zoals boerenkool, spruiten, broccoli en snijbiet. Tijdens de zwangerschap is de aanbevolen dagelijkse inname 480 mg, bij borstvoeding 520 mg (Voedingscentrum).

 

Wanneer de inname van cholinerijke voeding laag is, kan suppletie overwogen worden. Overleg hierover altijd eerst met een arts of verloskundige.

 

 

Product	Portie	Waarde	ADH
Eieren (bereid)	60 gram	176 gram	37%
Rosbief (bereid)	125 gram	130 gram	27%
Biefstuk (bereid)	125 gram	124 gram	26%
Zalm (bereid)	125 gram	110 gram	23%
Kip (bereid)	125 gram	106 gram	22%
Kabeljauw (bereid)	125 gram	100 gram	21%
Bloemkool (bereid)	200 gram	88 gram	18%
Broccoli (bereid)	200 gram	80 gram	17%
Boerenkool (bereid)	200 gram	74 gram	16%
Spruiten (bereid)	200 gram	70 gram	15%
Shiitake (bereid)	125 gram	74 gram	15%
Quinoa (bereid)	75 gram	53 gram	11%
Amaranth (bereid)	75 gram	53 gram	11%
Snijbiet (bereid)	200 gram	44 gram	9%
Pistachenoten	25 gram	18 gram	4%
Cashewnoten	25 gram	15 gram	3%

Tabel: Overzicht cholinegehalte in voedingsmiddelen

 

Vitamine D

Vitamine D speelt een belangrijke rol bij de immuunfunctie, botgezondheid en de ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel van de baby. Een tekort aan vitamine D tijdens de zwangerschap wordt in verband gebracht met verminderde calciumopname, en verhoogde risico’s op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, pre-eclampsie en een lager geboortegewicht.

 

De belangrijkste bron van vitamine D is zonlicht, terwijl slechts een klein deel uit voeding komt. Het is in beperkte mate aanwezig in vis, vlees en volle melkproducten.

De gemiddelde vitamine D-inname ligt vaak onder de aanbevolen 10 microgram per dag. Daarom adviseert de Gezondheidsraad zwangere vrouwen om dagelijks een supplement van 10 microgram vitamine D te nemen. Dit advies geldt ongeacht het seizoen, de mate van zonblootstelling of het huidtype (Gezondheidsraad, 2021).

 

Product	Portie	Waarde	ADH
Tilapia (bereid)	120 gram	29,9 microgram	292%
Forel (bereid)	125 gram	11,8 microgram	118%
Tong (bereid)	125 gram	10 microgram	100%
Zalm (bereid)	125 gram	5,8 microgram	58%
Rolmops (bereid)	100 gram	4,9 microgram	49%
Koolvis (bereid)	125 gram	1,8 microgram	18%
Ei (bereid)	60 gram	1,4 microgram	14%
Mager gehakt (bereid)	100 gram	1,4 microgram	14%
Kwark (vol)	150 gram	0,15 microgram	2%

Tabel: Overzicht vitamine D in voedingsmiddelen

Vitamine A en zwangerschap

Vitamine A is een vetoplosbare vitamine die wordt opgeslagen in de lever. Het is essentieel voor de ontwikkeling van het gezichtsvermogen en de immuunfunctie van de foetus. Een te hoge inname kan echter schadelijk zijn.

 

Een dagelijkse inname van meer dan 3.000 microgram verhoogt het risico op aangeboren afwijkingen aan de schedel, het centrale zenuwstelsel en het hart- en vaatstelsel (EFSA, 2006). Hoewel een te hoge inname niet vaak voorkomt, zijn vooral lever(producten) en hooggedoseerde supplementen riskant.

 

Een concreet voorbeeld: runderlever bevat bijna 30.000 microgram per 100 gram en varkenslever ruim 20.000 microgram. Door deze extreme hoeveelheden wordt aangeraden om tijdens de zwangerschap helemaal geen lever te eten. Ook bij supplementen is voorzichtigheid geboden — gebruik alleen preparaten die specifiek voor zwangeren zijn ontwikkeld.

Mineralen

Calcium

Calcium is een mineraal dat bijdraagt aan de opbouw en stevigheid van botten en tanden en een belangrijke rol speelt in lichaamsfuncties, zoals de regulatie van vochtbalans.

Tijdens de tweede helft van de zwangerschap (vanaf 20 weken) kan voldoende inname van calcium het risico op vroeggeboorte, zwangerschapshypertensie (hoge bloeddruk) en pre-eclampsie verlagen (Health Council of the Netherlands, 2021).

Belangrijke voedingsbronnen van calcium zijn zuivel (inclusief kaas), bepaalde groenten, noten, peulvruchten en verrijkte plantaardige dranken.

De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor zwangere vrouwen is 1.000 mg calcium. Toch krijgt een aanzienlijk deel van de zwangere vrouwen in Nederland onvoldoende calcium binnen, vooral degenen die weinig tot geen zuivel eten. Wanneer de inname structureel te laag is, wordt vanaf 20 weken zwangerschap een supplement van 1.000 mg calcium per dag geadviseerd.

Voor een optimale calciumopname en botopbouw is vitamine D nodig. Daarentegen kunnen bepaalde stoffen de opname verlagen. Oxaalzuur, dat voorkomt in groenten zoals rabarber en spinazie, en fytinezuur, aanwezig in granen, kunnen de absorptie van calcium beperken. Dit onderstreept het belang van een gevarieerd eetpatroon met voldoende calciumrijke voeding en vitamine D.

Product	Portie	Waarde	ADH
Boerenkool (bereid)	200 gram	462 milligram	46%
Kaas 30+	25 gram	258 milligram	26%
Magere melk	200 gram	252 milligram	25%
Chinese kool (bereid)	200 gram	250 milligram	25%
Tofu (bereid)	125 gram	235 milligram	24%
Haverdrink (ongezoet)	200 gram	238 milligram	24%
Sojadrink (ongezoet)	200 gram	240 milligram	24%
Magere yoghurt	150 gram	228 milligram	23%
Magere kwark	150 gram	206 milligram	21%
Spinazie (bereid)	200 gram	210 milligram	21%
Sojabonen (bereid)	135 gram	185 milligram	19%
Chiazaad	15 gram	95 milligram	10%
Amandelen	25 gram	62 milligram	6%
Lijnzaad	15 gram	38 milligram	4%
Hazelnoot	25 gram	40 milligram	4%

Tabel: Calciumgehaltes in voedingsmiddelen

IJzer

Door de toename van het bloedvolume neemt de behoefte aan ijzer tijdens de zwangerschap aanzienlijk toe. IJzer is een spoorelement dat essentieel is voor het zuurstoftransport en speelt een cruciale rol in de gezonde groei en ontwikkeling van de baby en de placenta.

Belangrijke voedingsbronnen van ijzer zijn vlees, vis, granen en graanproducten, groente, quinoa en pure chocolade. IJzer uit vlees en vis wordt echter het beste opgenomen, omdat het daar voorkomt in de vorm van heemijzer. In plantaardige voedingsmiddelen zit vooral non-heemijzer, dat minder goed door het lichaam wordt opgenomen. Daarnaast bevatten sommige ijzerrijke plantaardige producten, zoals granen en peulvruchten, fytaat, een stof die de opname van ijzer remt.

Het merendeel van de zwangere vrouwen in Nederland krijgt de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer binnen (16 mg). Toch komt een lage ijzerstatus voor bij 10-15% van de zwangere vrouwen, wat kan leiden tot bloedarmoede (Demmers et al, 2019).

Bloedarmoede tijdens de zwangerschap wordt in verband gebracht met vroeggeboorte, maternale depressie en bloedarmoede bij de baby. Om dit te voorkomen wordt tijdens de eerste intake bij een verloskundige of gynaecoloog de ijzerwaarde in het bloed bepaald. Dit wordt vaak herhaald rond de 30e zwangerschapsweek. Bij bloedarmoede door een ijzertekort wordt een ijzersupplement voorgeschreven.

Product	“>Portie	Waarde	ADH
Sojabonen (bereid)	“>135 gram	6,8 milligram	61%
Linzen (bereid)	“>200 gram	5,2 milligram	47%
Mosselen (gekookt)	“>125 gram	4,9 milligram	44%
Bonen (bereid)	“>200 gram	4,4 milligram	40%
Spinazie (bereid)	“>200 gram	4,2 milligram	38%
Mager gehakt	“>100 gram	3 milligram	27%
Quinoa (bereid)	“>200 gram	3 milligram	27%
Biefstuk (bereid)	“>125 gram	2,8 milligram	26%
Pompoenpitten	“>25 gram	2 milligram	18%
Rosbief (bereid)	“>125 gram	1,8 milligram	16%
Havermout	“>40 gram	1,6 milligram	15%
Chiazaad	“>15 gram	1,2 milligram	11%
Kip (bereid)	“>125 gram	0,88 milligram	8%
Chocolade (puur)	“>25 gram	0,8 milligram	7%

Tabel: IJzergehaltes in voedingsmiddelen

Jodium

Jodium is een spoorelement dat essentieel is voor een goed werkende schildklier. Een te lage jodiuminname kan leiden tot een vergroting van de schildklier (struma of krop). Tijdens de zwangerschap is een goede schildklierfunctie cruciaal voor de ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel van het ongeboren kind (Gezondheidsraad, 2021).

De belangrijkste voedingsbron van jodium in Nederland is brood, omdat bakkers en broodfabrieken hier gejodeerd zout aan toevoegen. Daarnaast komt jodium voor in bepaalde vissoorten, zeewier, eieren, zuivelproducten en gejodeerd keukenzout (Jozo).

Mensen die weinig tot geen brood eten (of brood zonder gejodeerd zout) hebben een grotere kans op een jodiuminname onder de aanbevolen 200 microgram per dag. In dat geval wordt een supplement met maximaal 200 microgram jodium per dag geadviseerd. Het is belangrijk dat de bovengrens van 600 microgram per dag niet wordt overschreden.

<td id="]gYWaarde

<td id="]gY403 microgram

<td id="]gY306 microgram

<td id="]gY304 microgram

<td id="]gY193 microgram

<td id="]gY156 microgram

<td id="]gY73,8 microgram

<td id="]gY39,3 microgram

<td id="]gY34 microgram

<td id="]gY31,6 microgram

<td id="]gY20,4 microgram

<td id="]gY0,7 microgram

Product	Portie	ADH
Schelvis (bereid)	125 gram	268%
Zeewier (nori)	6 gram	204%
Kabeljauw (bereid)	125 gram	203%
Koolvis (bereid)	125 gram	128%
Mosselen (bereid)	125 gram	104%
Zalm (bereid)	125 gram	49%
Magere kwark	150 gram	26%
Roggebrood	80 gram	23%
Pitabrood	50 gram	21%
Ei (bereid)	60 gram	14%
Brood (volkoren)	35 gram	6%

Tabel: Jodiumgehaltes in voedingsmiddelen

Suppletie

Als het niet lukt om het voedingspatroon volledig te optimaliseren tijdens de zwangerschap, kan een supplement uitkomst bieden. Voor alle zwangere vrouwen is suppletie met foliumzuur en vitamine D noodzakelijk. Bij een tekort in de voeding kunnen aanvullende supplementen met visvetzuren (DHA), calcium en/of jodium nodig zijn. Dreigen er meerdere tekorten? Dan kan een multivitamine een praktische oplossing zijn. Kies wel altijd voor supplementen met de aanbevolen doseringen – hogere hoeveelheden zijn niet nodig en kunnen zelfs ongewenst zijn.

 

 

Voedingsstof	Suppletie	Dosering (per dag)
Vitamine D	Ja	10 microgram
Folaat	Ja	400 microgram (foliumzuur)
B12	Bij veganistisch eetpatroon	3,3 microgram
Choline	Bij onvoldoende inname uit voeding	In overleg met deskundige
Calcium	Bij onvoldoende inname uit voeding (weinig/geen zuivel)	1.000 milligram
IJzer	Bij onvoldoende inname uit voeding	In overleg met deskundige
Jodium	Bij onvoldoende inname uit voeding (weinig/geen brood)	200 microgram
Omega 3	Bij onvoldoende inname uit voeding (weinig/geen vis)	250 tot 450 mg (DHA)
Multi	Wanneer inname van meerdere voedingsstoffen onvoldoende is	Niet hoger dan aanbevolen doseringen
Eiwitten	Bij onvoldoende inname uit voeding	25 gram (eiwitpoeder)

Tabel: Aanbevolen suppletie tijdens de zwangerschap

Hydratatie en vochtbalans

Tijdens de zwangerschap is het extra belangrijk om genoeg te drinken, zowel voor de moeder als voor de baby.

 

Voldoende vocht is essentieel voor de aanmaak van vruchtwater en bloedplasma, ondersteunt de hersenontwikkeling van de baby en vermindert het risico op een laag geboortegewicht en hoge bloeddruk bij de baby in de baarmoeder (Institute of Medicine, 2005; Mulyani et al., 2021). Goede hydratatie kan bovendien het risico op hoofdpijn, constipatie, een laag vruchtwaterniveau, verminderde borstvoedingsproductie en vroeggeboorte verkleinen (Pauley et al., 2024).

 

Zwangere vrouwen hebben daarom een hogere vochtbehoefte dan vrouwen die niet zwanger zijn. Er wordt aangeraden om dagelijks minimaal 2,3 liter vocht te drinken – wat neerkomt op ongeveer 9 tot 10 glazen water per dag (Institute of Medicine, 2005). Bij zwangere vrouwen die relatief groot of fysiek actief zijn, of die in een warme, droge of hooggelegen omgeving verblijven, kan de behoefte oplopen tot 2.8 liter of 12 glazen per dag (ACOG, 2024; Rosinger, 2020).

 

Toch blijkt dat veel zwangere vrouwen niet genoeg drinken, vooral in het tweede en derde trimester (Rosinger, 2020; Chen et al., 2020).

 

In één studie werd zwangere vrouwen gevraagd naar de belangrijkste belemmeringen die hen ervan weerhouden om de aanbevolen vochtinname te halen. De meest genoemde redenen waren: vergeten te drinken (47%), geen dorst hebben (47%), toegenomen urineren (33%), het als onhandig ervaren (24%) en een opgeblazen of misselijk gevoel krijgen (20%) (Pauley, 2024).

 

Voorlichting over hydratatie en vochtbalans, gecombineerd met hulpmiddelen zoals apps of slimme waterflessen, kan zwangere vrouwen helpen om voldoende gehydrateerd te blijven (Conroy et al., 2021).

Schadelijke voedingsmiddelen

Tijdens de zwangerschap is het belangrijk om gezond en gevarieerd te eten voor voldoende vitamines en mineralen (Gezondheidsraad, 2015). Hoewel de meeste voedingsmiddelen veilig zijn, kunnen sommige schadelijk zijn voor zowel moeder als baby (Voedingscentrum).

 

Bepaalde producten zijn alleen veilig na goede verhitting vanwege het risico op besmetting met bacteriën (zoals listeria) en de parasiet Toxoplasma gondii. Andere voedingsmiddelen kunnen beter vermeden worden of slechts in beperkte mate worden gegeten. Deze producten bespreken we hieronder.

Goed verhitten

Deze producten kunnen alleen gegeten worden na goede verhitting vanwege het risico op besmetting met bacteriën (waaronder listeria) en de parasiet Toxoplasma gondii:

1. Rauw vlees en vleeswaren gemaakt van rauw vlees
2. Rauwe of gerookte vis, schaal- en schelpdieren
3. Rauwe eieren
4. Rauwe kiemgroenten (zoals taugé)
5. Zachte kazen gemaakt van rauwe melk (zoals brie en camembert)
6. Rauwe melk direct van de boerderij

Vermijden

Deze producten moeten vanwege de mogelijke aanwezigheid van schadelijke stoffen vermeden worden:

1. Roofvissen zoals baars, garnalen, heilbot, krab, tonijn, zeebaars, zeeduivel, zeewolf, makreel, paling en sardine
2. Leverproducten (vanwege hoog gehalte aan vitamine A)
3. Zoethout en producten die zoethout bevatten, zoals zoethoutthee of sterrenmix. Dit geldt alleen bij hoge bloeddruk, omdat zoethout bloeddrukverhogend werkt. Bij zwangere vrouwen met een normale bloeddruk is een gematigde consumptie (bijvoorbeeld 8 dropjes, 1-2 koppen zoethoutthee of sterrenmix) geen probleem.
4. Alcohol
5. Pillen, capsules of andere sterk geconcentreerde producten van planten of kruiden zoals anijs, dragon, venkel, basilicum, piment, nootmuskaat, kaneel, sassafras, dong quai, foelie, peper, komkommerkruid, kleinhoefblad, smeerwortel, kruiskruid en crotalaria. Normaal gebruik van deze kruiden in gerechten is geen probleem.
6. Kalebaskalk (ook bekend als zwangerschapsklei, white clay, mabele of pimba). Dit wordt in sommige culturen gebruikt tegen misselijkheid, maar kan hoge concentraties lood en andere dioxines bevatten.
7. Borstvoedingsthee met venkel, anijs, venkelthee, anijsthee of kaneelthee. Deze theesoorten bevatten plantengifstoffen die schadelijk kunnen zijn voor je kind en kunnen daarom beter vermeden worden.

Met bepaalde mate

Voor deze producten geldt een maximale dagelijkse hoeveelheid:

1. Cafeïne (maximaal 200 milligram per dag). Een hogere inname vergroot de kans op een miskraam en kan de groei van het ongeboren kind vertragen.
2. Vis (maximaal 2 keer per week; vermijd roofvissen zoals baars, garnalen, heilbot, krab, tonijn, zeebaars, zeeduivel, zeewolf, makreel, paling en sardine).
3. Zoethout (maximaal 8 dropjes per dag). Vermijd bij een hoge bloeddruk alle zoethoutproducten, inclusief drop en zoethoutthee of sterrenmix.
4. Sojaproducten: maximaal 4 porties (150 ml) sojadrink/yoghurt per dag en maximaal twee keer per week andere sojaproducten zoals tofu, tempé of sojabonen. Een te hoge inname tijdens de zwangerschap of na de geboorte kan de ontwikkeling en rijping van de geslachtsorganen beïnvloeden en soms ook de vruchtbaarheid (Gezondheidsraad, 2021).

Tip: download de app ZwangerHap

De ZwangerHap is een gratis app van het Voedingscentrum die zwangere vrouwen helpt bij het maken van veilige voedingskeuzes. Met de app kan je eenvoudig en snel opzoeken of een product veilig is om te eten. Handig voor zowel coaches als zwangere cliënten!

Slotwoord

Tijdens de zwangerschap is een gebalanceerd voedingspatroon cruciaal voor de gezondheid van moeder en de ontwikkeling van de baby. Door voldoende macro- en micronutriënten in te nemen, de juiste supplementen te gebruiken en schadelijke voedingsmiddelen te vermijden, kan een vrouw haar lichaam optimaal ondersteunen tijdens deze bijzondere periode. Ook speelt hydratatie een essentiële rol bij het behouden van een goede vochtbalans, wat bijdraagt aan een gezond verloop van de zwangerschap.

 

Een MILO voedingscoach kan hierbij een waardevolle rol vervullen door zwangere cliënten te begeleiden bij gezonde voedingskeuzes, het waarborgen van een gebalanceerd voedingspatroon en het toepassen van praktische adviezen in het dagelijks leven. In het volgende deelhoofdstuk gaan we hier dieper op in.

Jordi vat de stof samen en brengt het tot leven:

Word influencer

Stel je weer eens voor dat je duizenden volgers heb. Opeens zijn ze allemaal zwanger en vragen om je hulp. Maak een carousel post met 6 slides waarin de belangrijkste thema’s wordt toegelicht met per thema de belangrijkste kernpunten, cijfers en adviezen:

1. Energiebehoefte
   • Hoeveel kcal extra per trimester
   • Variatie bij activiteit, borstvoeding etc.
2. Macronutriënten
   • Eiwitten: hoeveel, waarom, verschillen per trimester
   • Koolhydraten: minimum + functie
   • Vetten: focus op omega-3/DHA
3. Belangrijke micronutriënten
   • Minstens 4 uitlichten (bijv. B12, folaat, ijzer, calcium, choline, jodium, vit D)
   • Per nutriënt: functie + aanbevolen inname + voedingsbronnen
4. Supplementen
   • Wat is altijd nodig?
   • Wat is optioneel / in overleg?
   • Wat is af te raden?
5. Hydratatie & vochtbalans
   • Aanbevolen hoeveelheid
   • Risico’s bij te weinig vocht
   • Praktische tips
6. Wat vermijden tijdens de zwangerschap?
   • Producten die risicovol zijn
   • Beperkte inname (zoals cafeïne, sojaproducten)

overzicht

Macronutriënten

• Eiwitten → minimale dagelijkse inname 1,7 g/kg lichaamsgewicht of hoger, afhankelijk van activiteit en behoefte.

• Koolhydraten → minimale dagelijkse inname van 175 gram of meer, afhankelijk van activiteitsniveau, insulinegevoeligheid en eventuele complicaties, met een focus op vezelrijke, complexe koolhydraten.

• Vetten → extra aandacht voor omega-3 (DHA)

Micronutriënten

• Adequate inname van foliumzuur, vitamine D, ijzer, jodium, calcium, choline, omega-3 en vitamine B12 essentieel tijdens zwangerschap.

Suppletie

• Foliumzuur en vitamine D.

• B12 bij veganistisch eetpatroon.

• Choline bij onvoldoende choline-rijke voeding in eetpatroon.

• Calcium bij weinig of geen zuivel in eetpatroon.

• Jodium bij weinig of geen brood in eetpatroon.

• Omega-3 bij weinig of geen vis in eetpatroon.

• Eiwitpoeder bij onvoldoende eiwitrijke voeding in eetpatroon.

• IJzer bij onvoldoende ijzerrijke voeding in eetpatroon (in overleg met arts).

• Multi wanneer inname van meerdere voedingsstoffen onvoldoende is.

Hydratatie

• Hogere vochtbehoefte tijdens zwangerschap.

• Advies is 2,3 tot 2,8 liter (9 tot 12 glazen).

Schadelijke voedingsmiddelen

• Meeste voedingsmiddelen kunnen zonder problemen worden gegeten of gedronken, maar sommige kunnen schadelijk zijn voor zowel de moeder als de baby.

• Zo zijn er producten die vanwege het risico op besmetting met bacteriën alleen veilig zijn als ze goed verhit worden. Daarnaast zijn er voedingsmiddelen die beter niet of in bepaalde mate geconsumeerd kunnen worden.

Bronnen

1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) [Internet]. Ask ACOG: How much water should I drink during pregnancy?; c2024 [cited 2024 Feb 12].
2. Angueira AR, Ludvik AE, Reddy TE, Wicksteed B, Lowe WL Jr, Layden BT. New insights into gestational glucose metabolism: lessons learned from 21st century approaches. Diabetes. 2015;64(2):327-334. doi:10.2337/db14-0877
3. Artal R , Wiswell R , Romem Y , Dorey F . Pulmonary responses to exercise in pregnancy . Am J Obstet Gynecol 1986 ; 154 : 378 – 83 .
4. Berghella V, Saccone G. Exercise in pregnancy!. Am J Obstet Gynecol. 2017;216(4):335-337. doi:10.1016/j.ajog.2017.01.023
5. Bradley CS, Kennedy CM, Turcea AM, Rao SS, Nygaard IE..Constipation in pregnancy: prevalence, symptoms, and risk factors. Obstet Gynecol. 2007; 110(6):1351-7.
6. Buckwalter, J.G., Buckwalter, D.K., Bluestein, B.W., & Stanczyk, F.Z. (2001). “Pregnancy and postpartum: changes in cognition and mood.” Progress in Brain Research, 133, 303–319. doi:10.1016/S0079-6123(01)33023-6
7. Centraal Bureau voor de Statistiek. (z.d.). Kinderen krijgen. Geraadpleegd op 9 april 2025, van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/levensloop/kinderen-krijgen
8. Chen T, Clark J, Riddles M, Mohadjer L, Fakhouri T. National Health and Nutrition Examination Survey, 2015−2018: Sample design and estimation procedures. National Center for Health Statistics. Vital Health Stat. 2020 2(184).
9. Demmers MW, Niens M, van der Haar G, van der Zaag-Loonen HJ, Hoffmann JJ, Adriaansen HJ. Functional iron deficiency markers are absent during pregnancy despite evidence of low iron stores. Ann Clin Biochem 2019; 56(4): 450-456.
10. De-Regil LM, Fernández-Gaxiola AC, Dowswell T, Peña-Rosas JP. Effects and safety of periconceptional folate supplementation for preventing birth defects. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(10):CD007950. Published 2010 Oct 6. doi:10.1002/14651858.CD007950.pub2
11. European Food Safety Authority (EFSA) panel on Dietetic products, Nutrition and Allergies (NDA-panel). Tolerable upper intake levels for vitamins and minerals. European Food Safety Authority, 2006.
12. Fejzo M, Rocha N, Cimino I, et al. GDF15 linked to maternal risk of nausea and vomiting during pregnancy. Nature. 2024;625(7996):760-767. doi:10.1038/s41586-023-06921-9
13. Genuis SJ, Schwalfenberg GK. Time for an oil check: the role of essential omega-3 fatty acids in maternal and pediatric health. J Perinatol. 2006;26(6):359-365. doi:10.1038/sj.jp.7211519
14. Gezondheidsraad. Naar een optimaal gebruik van foliumzuur. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. 2008/02.
15. Gezondheidsraad. Naar een voldoende inname van vitamines en mineralen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2009; publicatienr. 2009/06.24
16. Gezondheidsraad. Schadelijke effecten van stoffen en micro-organismen in de voeding tijdens de zwangerschap. Achtergronddocument bij Voedingsaanbevelingen voor zwangere vrouwen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2021; publicatienr. 2021/26-A5.
17. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor zwangere vrouwen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2021; publicatienr. 2021/27
18. Glinoer D. The regulation of thyroid function in pregnancy: pathways of endocrine adaptation from physiology to pathology. Endocr Rev. 1997;18(3):404-433. doi:10.1210/edrv.18.3.0300
19. Health Council of the Netherlands. Health effects of nutrient intake from supplements during pregnancy. Background document to Dietary recommendations for pregnant women. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2021; publication no. 2021/26-A3e.
20. Hoekzema, E., et al. (2016). “Pregnancy leads to long-lasting changes in human brain structure.” Nature Neuroscience, 20, 287–296. doi:10.1038/nn.4458
21. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Water, Potassium, Sodium, Chloride, and Sulfate. 2005. Washington, DC: The National Academies Press: 151–152. doi: 10.17226/10925
22. Institute of Medicine, Food and Nutrition Board. Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids. Washington (DC): National Academies Press; 2005.
23. Institute of Medicine (US) and National Research Council (US) Committee to Reexamine IOM Pregnancy Weight Guidelines; Rasmussen KM, Yaktine AL, editors. Weight Gain During Pregnancy: Reexamining the Guidelines. Washington (DC): National Academies Press (US); 2009. Summary. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK32799/
24. Kapadia, M. Z., Park, C. K., Beyene, J., Giglia, L., Maxwell, C., & McDonald, S. D. (2015). Weight loss instead of weight gain within the guidelines in obese women during pregnancy: a systematic review and meta-analyses of maternal and infant outcomes. PloS one, 10(7), e0132650.
25. Kominiarek MA, Rajan P. Nutrition Recommendations in Pregnancy and Lactation. Med Clin North Am. 2016;100(6):1199-1215. doi:10.1016/j.mcna.2016.06.004
26. Ley SH, Hanley AJ, Retnakaran R, Sermer M, Zinman B, O’Connor DL. Effect of macronutrient intake during the second trimester on glucose metabolism later in pregnancy. Am J ClinNutr. 2011; 94(5):1232-40.
27. Lockitch G. Clinical biochemistry of pregnancy. Crit Rev Clin Lab Sci. 1997;34(1):67-139. doi:10.3109/10408369709038216
28. Looman M, Geelen A, Samlal RAK, Heijligenberg R, Klein Gunnewiek JMT, Balvers MGJ, et al. Changes in micronutrient intake and status, diet quality and glucose tolerance from preconception to the second trimester of pregnancy. Nutrients 2019; 11(2): 460.
29. Marin-Jimenez N , Acosta-Manzano P , Borges-Cosic M , Baena-Garcia L , Coll-Risco I , Romero-Gallardo L , et al . Association of self-reported physical fitness with pain during pregnancy: The GESTAFIT Project . Scand J Med Sci Sports 2019 ; 29 : 1022 – 30 .
30. Marshall NE, Abrams B, Barbour LA, et al. The importance of nutrition in pregnancy and lactation: lifelong consequences. Am J Obstet Gynecol. 2022;226(5):607-632. doi:10.1016/j.ajog.2021.12.035
31. Meo SA, Hassain A. Metabolic Physiology in Pregnancy. J Pak Med Assoc. 2016;66(9 Suppl 1):S8-S10.
32. Minig L , Trimble EL , Sarsotti C , Sebastiani MM , Spong CY . Building the evidence base for postoperative and postpartum advice . Obstet Gynecol 2009 ; 114 : 892 – 900
33. Motil KJ, Davis TA, Montandon CM, Wong WW, Klein PD, Reeds PJ. Whole-body protein turnover in the fed state is reduced in response to dietary protein restriction in lactating women. Am J Clin Nutr. 1996;64(1):32-39. doi:10.1093/ajcn/64.1.32
34. Mottola MF , Nagpal TF , Bgeginski R , Davenport MH , Poitra VJ . Is supine exercise associated with adverse maternal and fetal outcomes? A systematic review . Br J Sports Med 2019 ; 53 : 82 – 9 .
35. Mudgil D, Barak S. Composition, properties and health benefits of indigestible carbohydrate polymers as dietary fiber: A review. Int J Biol Macromol. 2013; 61C:1-6.
36. Mulyani E, Hardinsyah, Briawan D, Santoso B, Jus’at I. Effect of dehydration during pregnancy on birth weight and length in West Jakarta. J Nutr Sci. 2021. Aug 27;10:e70. doi: 10.1017/jns.2021.59 ; PMCID: PMC8411261.
37. Nakamura A , van der Waerden J , Melchior M , Bolze C , El-Khoury F , Pryor L . Physical activity during pregnancy and postpartum depression: systematic review and meta-analysis . J Affect Disord 2019 ; 246 : 29 – 41 .
38. Nawaz H , Adams ML , Katz DL . Physician-patient interactions regarding diet, exercise, and smoking . Prev Med 2000 ; 31 : 652 – 7 .
39. Obeid R, Derbyshire E, Schön C. Association between Maternal Choline, Fetal Brain Development, and Child Neurocognition: Systematic Review and Meta-Analysis of Human Studies. Adv Nutr. 2022;13(6):2445-2457. doi:10.1093/advances/nmac082
40. Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period: ACOG Committee Opinion, Number 804. Obstet Gynecol. 2020;135(4):e178-e188. doi:10.1097/AOG.0000000000003772
41. Pauley AM, Rosinger AY, Savage JS, Conroy DE, Downs DS. Every sip counts: Understanding hydration behaviors and user-acceptability of digital tools to promote adequate intake during early and late pregnancy. PLOS Digit Health. 2024;3(5):e0000499. Published 2024 May 7. doi:10.1371/journal.pdig.0000499
42. Pazos M, Sperling RS, Moran TM, Kraus TA. The influence of pregnancy on systemic immunity. Immunol Res. 2012;54(1-3):254-261. doi:10.1007/s12026-012-8303-9
43. Price BB , Amini SB , Kappeler K . Exercise in pregnancy: effect on fitness and obstetric outcomes-a randomized trial . Med Sci Sports Exerc 2012 ; 44 : 2263 – 9 .
44. Rasmussen B, Ennis M, Pencharz P, Ball R, Courtney-Martin G, Elango R. Protein requirements of healthy lactating women are higher than the current recommendations. Curr Dev Nutr. 2020;4(Suppl 2):1046. doi:10.1093/cdn/nzaa049_046.
45. Rosinger AY. Biobehavioral variation in human water needs: How adaptations, early life environments, and the life course affect body water homeostasis. Am J Hum Biol. 2020;32(1):e23338. doi:10.1002/ajhb.23338
46. Sharma, P., McKay, K., Rosenkrantz, T. S., & Hussain, N. (2004). Comparisons of mortality and pre-discharge respiratory outcomes in small-for-gestational-age and appropriate-for-gestational-age premature infants. BMC pediatrics, 4(1), 1-7.
47. Soultanakis HN , Artal R , Wiswell RA . Prolonged exercise in pregnancy: glucose homeostasis, ventilatory and cardiovascular responses . Semin Perinatol 1996 ; 20 : 315 – 27 .
48. Sperstad JB, Tennfjord MK, Hilde G, Ellström-Engh M, Bø K. Diastasis recti abdominis during pregnancy and 12 months after childbirth: prevalence, risk factors and report of lumbopelvic pain. Br J Sports Med. 2016;50(17):1092-1096. doi:10.1136/bjsports-2016-096065
49. Stanger O. Physiology of folic acid in health and disease. Curr Drug Metab. 2002;3(2):211-223. doi:10.2174/1389200024605163
50. Stephens TV, Payne M, Ball RO, Pencharz PB, Elango R. Protein requirements of healthy pregnant women during early and late gestation are higher than current recommendations. J Nutr. 2015;145(1):73-78. doi:10.3945/jn.114.198622
51. Verberg MF, Gillott DJ, Al-Fardan N, Grudzinskas JG. Hyperemesis gravidarum, a literature review [published correction appears in Hum Reprod Update. 2007 Mar-Apr;13(2):207]. Hum Reprod Update. 2005;11(5):527-539. doi:10.1093/humupd/dmi021
52. Voedingscentrum. (z.d.). Wat kan ik wel en niet eten tijdens mijn zwangerschap? Geraadpleegd op 9 april 2025, van https://www.voedingscentrum.nl/nl/zwanger-en-kind/zwanger/wat-kan-ik-wel-en-niet-eten-tijdens-mijn-zwangerschap-.aspx
53. Vrijkotte T, de Rooij SR, Roseboom TJ, Twickler T. Maternal serum cortisol levels during pregnancy differ by fetal sex. Psychoneuroendocrinology. 2023;149:105999. doi:10.1016/j.psyneuen.2022.105999
54. Wang SM , Dezinno P , Maranets I , Berman MR , Caldwell-Andrews AA , Kain ZN . Low back pain during pregnancy: prevalence, risk factors, and outcomes . Obstet Gynecol 2004 ; 104 ( 1 ): 65 – 70 .
55. Wu, G., Bazer, F. W., Cudd, T. A., Meininger, C. J., & Spencer, T. E. (2004). Maternal nutrition and fetal development. The Journal of nutrition, 134(9), 2169-2172.
56. Zeisel SH. The supply of choline is important for fetal progenitor cells. Semin Cell Dev Biol. 2011;22(6):624-628. doi:10.1016/j.semcdb.2011.06.002